Royal historical Commission

Publicaties
• Nieuw
• Handelingen
• Catalogus
• Bestellingen
• Thesaurus diplomat.

Digitale bibliotheek
• Tafels
• Niet meer te
       verkrijgen publicaties
• Partijarchieven

De Commissie
• Geschiedenis
• Leden
• Jaarlijks verslag
• Uitgavebeleid
• Uitgaveregels
• Statistieken

Jaarlijkse prijzen
• Bryce & Mary Lyon
• Henri Pirenne

Partnerschap
• Nationaal
• Internationaal

C17

Jean-Louis Van Belle
Deux livres d'expéditions de marbres d'un marchand de Beaumont-Rance en Hainaut (1769-1784), Bruxelles, Commission royale d'Histoire, 2010, LXII-275 p. (Collection grand in-8°, C 17) (ISBN 978-2-87044-004-9)
38 €
Samenvatting

C18

Alain Lottin
"Chronique mémorial des choses mémorables par moy Pierre-Ignace Chavatte" (1657-1693), Bruxelles, Commission royale d'Histoire, 2010, XXXIII-512 p. (Collection grand in-8°, C18) (ISBN 978-2-87044-003-2)
48 €
Samenvatting

E6

Thérèse de Hemptinne & Adriaan Verhulst (†)
De oorkonden van de graven van Vlaanderen (juli 1128 - september 1191). Deel II. Uitgave. Band III: Regering van Filips van de Elzas (Tweede deel: 1178-1192), Brussel, Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, 2009, CXXXI+457 p. (Verzameling van de akten der Belgische vorsten, E6) (ISBN 978-2-87044-002-5)
45 €
Samenvatting

Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, 175, 2009, 657 p.

Dit jubileumnummer van de Handelingen van de KCG bevat een overzicht van de activiteiten van de Commissie gedurende de afgelopen vijfentwintig jaar (Claude Bruneel, "De KCG in de laatste vijfentwintig jaar", p. 37-66), alsook de biografische notities van de leden die overleden zijn gedurende die periode en van diegenen die momenteel in functie zijn (p. 67-159). Verder heeft ieder lid van de Commissie in dit nummer een originele studie gepubliceerd, namelijk de kritische editie van een onuitgegeven bron over de Belgische geschiedenis.

• Henri Haag, Signification du traité de garantie du 19 avril 1839, d’après Léon Arendt, p. 161-183.
  In tegenstelling tot bepaalde opinies beweren wij dat België vóór 1914 een welomlijnd en doordacht buitenlands beleid voerde. Dit beleid was gebaseerd op zowel de verdragen van 1831 en 1839 als op het garantieverdrag van 19 april 1839. De trouw van de grote mogendheden aan de verbintenissen die ze in 1839 waren aangegaan, werd door de Belgische regering lang als twijfelachtig aangezien. Deze onzekerheid nam nog toe toen er in 1904 er een akkoord gesloten werd tussen Frankrijk en Groot-Brittannië. In het geval van een algemene oorlog in Europa zou België hierin noodzakelijk meegesleurd worden. Wat moest er gedaan worden om te voorkomen dat Frankrijk en Groot-Brittannië uitsluitend in hun eigen belang zouden handelen, zonder voldoende rekening te houden met onze rechten? Dit was volgens ons de grootste zorg van het Ministerie van Buitenlandse Zaken aan de vooravond van de oorlog van 1914.

• Raoul C. Van Caenegem, De keure van Sint-Omaars van 1127: een politiek document, p. 185-202.
  De keure van 14 april 1127, door Willem Clito, graaf van Vlaanderen, verleend aan de stad Sint-Omaars werd reeds herhaaldelijk bestudeerd als bron voor de rechtsgeschiedenis. Hier wordt ze onderzocht als een politiek document. Graaf Willem en de commune van Sint-Omaars hadden uiteenlopende ambities, zoals o.m. blijkt uit de artikelen over de rol van de schepenbank en de gezworenen, de inkomsten uit de grafelijke Munt of de algemene verplichting, ook voor de graaf, om de wet na te leven. De auteur formuleert tot besluit enkele kritische bemerkingen bij de Franse vertaling van 1789 en de Engelse van 1982 en legt zijn eigen Nederlandse vertaling voor van de volledige oorspronkelijke Latijnse tekst.



• Reginald De Schryver, Koning Albert over zijn « Reis naar Parijs », 1-5 april 1919, ter ondersteuning van de Belgische verlangens en belangen op de vredesconferentie,
  p. 203-212.
  Op verzoek van minister van Buitenlandse Zaken Paul Hymans begaf koning Albert zich begin april 1919 naar Parijs waar het vredesverdrag van Versailles werd voorbereid. Opzet van de koninklijke reis was met een aantal geallieerde politieke leiders vooral vier voor België bijzonder belangrijke kwesties te bespreken:

  1. stimulering van de Belgische economie door middel van Duitse herstelbetalingen;
  2. verzekering van België’s veiligheid, inzonderheid door een aparte staat op de linker-Rijnoever;
  3. herziening van het Verdrag van 1839;
  4. een “rapprochement” tussen België en het Groothertogdom Luxemburg.

  De belangrijkste gesprekpartners van koning Albert waren Poincaré, Clemenceau, Lloyd George, Balfour, President Wilson.

• Jean-Jacques Hoebanx (†), Ordonnance pour la vendicion des Bois de Nivelle pour l’an 1587, p. 213-223.
  Bossen en wouden zijn voor hun eigenaars een patrimonium dat moet worden beschermd. Dat gold onder meer voor sommige bossen in Waals-Brabant die toebehoorden aan het kapittel van Nijvel en aan de hertogen van Brabant.
  Diverse ordonnanties hebben betrekking op deze bossen. Eén daarvan, de ordonnantie van 1587, handelt over de ontginning van de bomen die er worden gekapt en over hun wijze van verkoop.

• Walter Prevenier, Vorstelijke genade in de praktijk. Remissiebrief voor Matthieu Cricke en diens mede-acteurs voor vermeende vrouwenroof in oktober 1476, slechts geïnterneerd na kritische verificatie door de raadsheren van het Parlement van Mechelen, p. 225-258.
  In oktober 1475 verleent de Bourgondische hertog Karel de Stoute genade aan theaterspeler Mathieu Cricke en diens medeacteurs, gevangen gezet na klacht van de Mechelse burgerman Jan van Musene voor vrouwenroof, in de persoon van diens maîtresse, actrice en gewezen prostituee Maria van der Hoeven. Cricke en de zijnen leggen hun remissiebrief voor aan het Hof van het Parlement van Mechelen, met het oog op ratificatie (interinement) ervan, doch Van Musene en de zijnen tekenen hiertegen verzet aan. Om de echtheid van het vermeende misdrijf en de gegrondheid van het verzet te toetsen, starten de raadsheren van het Parlement een door de procedure voorziene grondige ‘inqueste’. Niet minder dan achttien ooggetuigen van de gebeurtenissen in Diest, Gempe en Leuven worden opgespoord en kritisch ondervraagd. Het uiteindelijke vonnis geeft bevel tot ratificatie en uitvoering van de genademaatregel. Cricke en zijn medeverdachten worden vrijgesproken van vrouwenroof, maar wel veroordeeld voor de ondergeschikte klachten van fysiek en verbaal geweld op Van Musene en de zijnen. Het innen van de daar bijbehorende boete sleept jaren aan, doordat geen enkele deurwaarder het aandurft de achterstallen te gaan opeisen bij de als sociaal gevaarlijk bestempelde leden van Cricke’s groep. De aanwezigheid in deze casus van vier uiteenlopende types van teksten (genadebrief, verzoek tot ratificatie, ‘inqueste ’ en betalingen van de boete) heeft het methodologisch voordeel concreet aan te tonen hoe een genademaatregel gefaseerd is en gerelativeerd moet worden. Genade verlenen is weliswaar een exclusief voorrecht van de vorst, vrij en zonder beperking. De juridische en politieke opportuniteit van uitvoering is evenwel afhankelijk van de toetsing der feiten door een van de hogere vorstelijke gerechtshoven. De vele tegenstrijdigheden over dezelfde gebeurtenissen tussen de uitspraken van de betrokken partijen en van de talrijke ondervraagde getuigen, en de contradictorische standpunten van de rechters en de vorstelijke ambtenaren, bieden een unieke kans tot scherper inzicht in ideologische opvattingen, sociale gedragspatronen, en de impact van netwerken in de 15^de eeuw.

• Ludo Milis, Getuigenverhoren als aanloop tot een proces. Elementen uit het Mechelse strafdossier tegen Jan Schuermans, pastoor van Ename, in het midden van de zeventiende eeuw, p. 259-265.
  In dit artikel worden enkele getuigenverklaringen uitgegeven die afgenomen werden van vrouwen betrokken in een seksueel schandaal in 1648. Tijdens de feesten naar aanleiding van de afkondiging van de Vrede van Münster had pastoor Jan Schuermans van Ename (bij Oudenaarde) een meisje verleid dat zwanger werd en een kind baarde. Het bleek dat hij nog andere vrouwen lastig had gevallen. Het schandaal leidde tot een proces dat voor de officialiteit van het aartsbisdom Mechelen werd gevoerd. De veroordeling die volgde, zou Schuermans levenslang blijven achtervolgen.



• Claude Bruneel, Sous le souffle de Paris : les Pays-Bas autrichiens au lendemain du 14 juillet 1789, p. 267-320.
  Alleen al afgaand op de pers uit die tijd, wekten de gebeurtenissen die zich in 1789 in Frankrijk voltrokken grote belangstelling in de Oostenrijkse Nederlanden. De opkomst van de Staten-Generaal en zijn vervolg wekten de nieuwsgierigheid en zelfs het enthousiasme van sommige intellectuelen. Over de inname van de Bastille werd er minder gesproken. Aan de hand van het archief van het ‘Comité secret’, dat binnen de Algemene regeringsraad was opgericht, kan men bijna dag na dag de evolutie volgen van de publieke opinie in de verschillende delen van het land. Het archief werpt ook licht op de zowel officiële als offi-cieuze informatiekanalen van de centrale overheid. In de grote steden begonnen sommigen ervan te dromen het voorbeeld van de Parijzenaars te volgen, daartoe gedreven door de duurte van het graan en de sociale tegenstellingen die op de spits werden gedreven. In kleinere steden en op het platteland evolueerden de gevoelens van passie naar onverschilligheid, ook al had de zin voor materiële belangen steeds de bovenhand. Natuurlijk waren de grensgebieden het meest blootgesteld. Daar maakten de lokale overheden zich zorgen over de introductie van kokardes of over de komst van een grote menigte luidruchtige Fransen, die echter vreedzame kopers bleken te zijn van levensmiddelen die ze bij hen niet meer vonden. Ook geruchten zonder enige grond van waarheid deden de ronde, waardoor er tijdelijk vluchtelingen op de wegen te zien waren. Het waren lokale boeren en monniken uit de omgeving die bang waren voor het geweld en de plunderingen van hele troepen vagebonden ie zogezegd uit Parijs kwamen. De uit Frankrijk afkomstige koorts ging echter al snel weer liggen en de problemen die eigen waren aan het land, trokken opnieuw de aandacht. Een Frans diplomaat voorspelde: ‘De revolutie van de Lage Landen is nakend.’

• Jean-Louis Kupper, Aux origines de la cité de Liège. Sur deux chartes inédites de 1171 et 1266, p. 321-342.
  Bij gebrek aan voldoende documenten die bovendien duidelijk genoeg moeten zijn, bezitten we nog steeds weinig inzicht in de ontwikkeling van de stad Luik op basis van een oorspronkelijke ‘prestedelijke kern’. Terwijl het bestaan van een ‘nieuwe koopmansburg ’ of novus vicus voldoende geattesteerd is en de ligging ervan duidelijk is bepaald, heerst er onduidelijkheid over de ligging van de vetus vicus of ‘oorspronkelijke burg’.
  Deze studie heeft tot doel aan te tonen dat de ‘oude burg’ in werkelijkheid overeenkomt met de parochie van Saint-André-sur-le-Marché en dat het bestaan ervan zou dateren van de 9^de of 10^de eeuw.

• Jean-Marie Duvosquel, Le tarif du tonlieu et du winage de Comines établi en 1354 et son renouvellement en 1542, p. 343-370.
  De stad Komen, in het graafschap Vlaanderen, nam in de 14^de eeuw op commercieel vlak een strategische plaats in: daar eindigde immers de weg van Ieper die de lakenstad, die een haven ontbeerde, via de Leie verbond met het Scheldebekken. Daar ook passeerde al het verkeer in deze regio – komende van Rijsel via de Deûle en in de richting van Gent reizend of omgekeerd – het ‘gat van Komen’, voorouder van onze sluizen. Het goederenverkeer was zo belangrijk dat de heer van Komen de invordering van de rechten van winage (verkeer) en standgeld (verkoop) in leen gaf. Naar aanleiding van een conflict werd in 1354 een nieuw tarief vastgesteld in onderling akkoord tussen de heer en de leenhouder (die belast was met het onderhoud van de havens) enerzijds en de stad (verantwoordelijk voor de wegen) anderzijds, nadat onderzoek was verricht naar de praktijken in Rijsel, Menen en Waasten. Alles wat betrekking had op de lakennijverheid bekleedde natuurlijk een belangrijke plaats in dit tarief.

• Jean-Marie Cauchies, La confection d’un privilège pour le chapitre Saint-Ursmer de Binche (1458), p. 371-385.
  Een verzoekschrift op papier van het kapittel Saint-Ursmer in Binche aan Filips de Goede, hertog van Bourgondië en graaf van Henegouwen, lag rechtstreeks aan de basis van de minuut van een hertogelijke akte, die elders bekend is. Aantekeningen in de rand maken het bovendien mogelijk om het proces van totstandkoming van die akte te reconstrueren. Uit doorhalingen, verbeteringen en toevoegingen blijkt hoe de tekst van de kanunniken werd verwerkt en aangepast door de personen die belast waren met de redactie van de akte, zowel aan het hof als bij de kanselarij. Het beoogde doel is de vermeende gerechtelijke immuniteit van de gemeenschap van Binche ten opzichte van alle geestelijke en wereldlijke rechters. Het dossier bevat ook de minuut van een brief van Filips de Goede aan de bisschop van Kamerijk betreffende de naleving van dit privilege. De bewaarde documenten illustreren in de eerste plaats een handelwijze en een zorg om een woordgebruik vanwege de overheden en de uitvoerders die betrokken waren bij de uitvoering van het werk.



• Guy Vanthemsche, Britse diplomaten en Belgische hofintriges (oktober 1939). Enkele documenten over de aanloop naar de Koningskwestie, p. 387-412.
  In september en oktober 1939 was de Belgische binnenlandse en buitenlandse politieke toestand bijzonder bewogen. Enkele onuitgegeven documenten bewaard in het archief van het Britse Foreign Office (National Archives, Londen) werpen nieuw licht op bepaalde episodes van die cruciale periode. Ten eerste betreffen ze een vermeend plan, uitgedacht in hofkringen, om de zittende regering-Pierlot aan de dijk te zetten. Ten tweede handelen ze over de door sommigen nefast geachte invloed die generaal van Overstraeten, militair raadgever van koning Leopold III, in diezelfde hofkringen uitoefende. Een politieke oudgediende, ex-Premier Charles de Broqueville, wilde de Britse autoriteiten inschakelen om de Belgische vorst ertoe aan te zetten de generaal te ontslaan.

• Claude de Moreau de Gerbehaye, Une dépêche cryptée adressée au gouverneur luxembourgeois de la forteresse de Montmédy (1637), p. 413-446.
  In het begin van de 17^de eeuw was het uiterste zuiden van de Spaanse Nederlanden bezaaid met kleine forten langs de grens met het hertogdom Bar en een krans van neutrale gronden en onverdeelde enclaves. De regering van Richelieu, een vergangsregering tussen de godsdienstoorlogen en het expansio-nisme van Lodewijk XIV, wilde vrede stichten langs de kwetsbare grens van de Champagne, aan weerskanten van de Maas, de intrigerende naburige vorsten (Lotharingen-Bar, Bouillon-Sedan, Verdun enzovoort) neutraliseren en zo nodig aanpalende gebieden annexeren die ze in een kwetsbare situatie zouden plaatsen.
  In deze context kwam het zuiden van het hertogdom Luxemburg terecht in een zodanige situatie van onveiligheid dat de burchtgouverneurs gebruik maakten van gecodeerde berichten. De uitgegeven tekst, die vrij onbewerkt is, vervolledigt en vult in de grote lijnen de informatie aan die afkomstig is uit de verhalende en boekhoudkundige bronnen over de campagne van de maarschalk van Châtillon in 1637 en voegt er de pathetische toets van de angst voor onderschepping aan toe.

• Gustaaf Janssens, Het “politiek testament” van de hertog van Alva: aanbevelingen voor don Luis de Requeséns over het te voeren beleid in de Nederlanden (Brussel, 2 december 1573), p. 447-474.
  Op 2 december 1573, enkele dagen voor zijn vertrek uit de Nederlanden, stelde de hertog van Alva ten behoeve van zijn opvolger Luis de Requeséns een memorandum op. Dit stuk, dat in bijlage bij deze bijdrage wordt gepubliceerd, verwoordt de visie van de hertog over het te voeren beleid in de Nederlanden en laat toe zijn optreden als landvoogd beter te begrijpen.

• Jozef Van Loon, De Vita Landoaldi (anno 980) als prosopografische en historische bron, p. 475-507.
  Sedert Oswald Holder-Egger in 1888 een vernietigend oordeel over de historische waarde van de Vita Sancti Landoaldi uitsprak, zijn alle latere auteurs hem daarin zonder meer gevolgd. Uit een nieuwe analyse van de originele tekst van de vita blijkt dat de daarin meegedeelde gegevens betrouwbaarder zijn dan tot dusver is aangenomen en een nieuw licht werpen op de vroegmiddeleeuwse geschiedenis van Wintershoven en van het Bisdom Luik. Een nauwkeurige tekstlectuur laat tevens zien dat Notker en Heriger niet zelf het initiatief tot het schrijven van de vita hebben genomen maar dat slechts aarzelend hebben gedaan, wellicht gevolg gevend aan hogere politieke belangen.



• Herman Van Goethem, In de spiegel van politieverslagen. De Antwerpse Jodenrazzia van 15-16 augustus 1942, p. 509-540.
  De Belgische secretarissen-generaal stemden in het najaar van 1940 principieel in met de medewerking van de Belgische overheden aan de discriminatoire anti-Joodse nazi-regelgeving. In het verlengde daarvan werkte de Antwerpse politie in augustus-september 1942 op formeel bevel van hoofdcommissaris De Potter mee aan massale Jodenrazzia’s. In dit artikel analyseren we de eerste razzia, van 15-16 augustus. Het blijkt dat sommige agenten zich bij de uitvoering erg laks opstelden, anderen werkten met veel overtuiging mee.
  Een analyse van het verslag van de adjunct-commissaris van de 6de wijk toont aan dat het om een zeer minimalistische weergave van de feiten ging. De ambtenaar wilde vooral zijn verantwoordelijkheid indekken. Anderzijds werden ook in de rand van de razzia verslagen opgesteld. In hun globaliteit laten ze duidelijk blijken dat het om een zeer gewelddadige gebeurtenis ging. Burgemeester Delwaide en procureur des konings  Baers waren dan ook degelijk ingelicht over wat er zich afgespeeld had in de nacht van 15 op 16 augustus.

• Bruno Demoulin, La France et les Pays-Bas autrichiens à l’aube du XVIII^e siècle, p. 541-553.
  De instructies (1728) bestemd voor de heer Chaillon de Jonville, eerste Franse officiële vertegenwoordiger te Brussel in de 18^de eeuw, werpen een nieuw licht op het beleid van Versailles ten aanzien van de Oostenrijkse Nederlanden. De opmerkelijke voortzetting van de Franse diplomatie vanaf de 18^de eeuw tot op heden ten aanzien van zijn noordelijke buur moet onderstreept worden, afgezien natuurlijk van de periode tussen 1795 en 1815.

• Valérie Piette, Vivre la guerre 14-18. Vivre l’exil. Le journal de Marguerite de Villers Grand Champs, p. 555-594.
  Het dagboek van barones Marguerite de Crombrugghe de Looringhe, echtgenote van Villers Grand Champs, biedt een zeldzame kijk op de Eerste Wereldoorlog. Dit dagboek, geschreven van juli tot december 1914, dompelt ons onder in het dagelijks leven van een aristocratische familie die al gauw zou worden getroffen door de oorlog en al zijn verschrikkingen. Geboorte en leven gaan er hand in hand met de dood, vrees en angst. Terwijl de Duitse legers oprukken, vlucht de familie de Crombrugghe naar de kust, in de hoop naar Engeland te kunnen ontkomen. Dat lukte echter niet en de familie moest aan de kust verblijven. We krijgen vervolgens een beschrijving van de vele listen om onderdak of eten te vinden, nieuws in te winnen over dierbaren, aan geld te geraken… Samen met haar jonge kinderen voegt Marguerite zich bij haar man Henry de Villers in Engeland en laat ze ons delen in het verhaal van de Belgische ballingen.

• Jo Tollebeek, Een schooljongen op straf. Brieven van Karel van de Woestijne aan Gustave van de Woestijne, p. 595-634.
  Deze editie omvat vijf brieven die de dichter Karel van de Woestijne in 1918-1919 schreef aan zijn in Engeland verblijvende broer, de schilder Gustave van de Woestijne. Ze zijn afkomstig uit het Archief Gustave van de Woestijne dat in het Universiteitsarchief van de K.U.Leuven wordt bewaard. De brieven tonen twee zorgelijke broers: hoe de oorlog te boven komen? Tegelijkertijd echter wordt ook licht geworpen op de artistieke preoccupaties van de beide broers: Karel van de Woestijne reflecteert op zijn isolement in België en evalueert het eigen literaire werk, het oeuvre dat zijn broer in Britse ballingschap heeft gemaakt en de creaties van andere kunstenaars, uit de eigen Latemse groep van weleer of van de jongere generatie. Naast deze vijf brieven bevat deze editie ook een uit 1915 daterende brief van de jongere broer Maurice van de Woestijne aan Gustave van de Woestijne, waarin onder meer de politieke positie van Karel van de Woestijne in deze oorlogstijd wordt besproken.

• Jean-Marie Yante, Draps brabançons et conduit des foires de Champagne. À propos d’un acte de 1340, p. 635-654.
  In 1340 organiseerden de wachters en de kanselier van de jaarmarkten van Champagne en Brie de schadeloosstelling van de kooplieden van Dijon en Milaan die waren beroofd van hun Brabantse lakens door toedoen van de heren van Apremont in Marbotte, in de streek van de Haute-Meuse. De graaf van Bar, houder van het hoge geleide, wordt gedeeltelijk aansprakelijk gesteld voor een over zeven jaar gespreide terugbetaling. De akte werpt een welgekomen licht op het geleide van de jaarmarkten, een pijler van deze bijeenkomsten in de Champagne, op de plaats van het Brabants textiel tijdens de laatste periode van deze ontmoetingen en op de activiteit van het handelskoppel Dijon-Milaan, opmerkelijk wegens de duur en de veelvormige aard ervan.

L 8

Patricia Van den Eeckhout & Guy Vanthemsche, eds.
Bronnen voor de studie van het hedendaagse België 19^e - 21^e eeuw. Tweede herziene en uitgebreide uitgave. Brussel, Koninklijke Commissie voor Geschiedenis / Commission royale d’Histoire, 2009, 1630 p.
50 €
Samenvatting

C16

Guy Vanthemsche, ed.
Le Congo belge pendant la Première Guerre mondiale. Les rapports du ministre des Colonies Jules Renkin au roi Albert I^er (1914-1918). Edités par Guy Vanthemsche. Bruxelles, Commission royale d’Histoire, 2009, 241 p.
Samenvatting

2010 - © Koninklijke Commissie voor Geschiedenis